eGFR Nasıl Hesaplanır? CKD-EPI 2021 Denklemi ve KDIGO Evreleri
eGFR, tahmini glomerüler filtrasyon hızı anlamına gelir ve böbreklerin kanı dakikada ne kadar filtrelediğinin bir tahminidir. Bu sayfadaki hesaplayıcı, ırk katsayısını kaldıran CKD-EPI 2021 kreatinin denklemini kullanır ve üç girdi ister: yaş, serum kreatinini, cinsiyet. Sonuç mL/dk/1,73m² cinsindendir ve KDIGO’nun G1’den G5’e uzanan altı evresinden birine karşılık gelir.
Bir kan tahlilinde tek başına duran “kreatinin 1,4 mg/dL” gibi bir değer, yaş ve cinsiyet bilinmeden pek bir şey söylemez. Denklemdeki 0,9938^Yaş terimi, aynı kreatinin değerini yaş büyüdükçe sürekli daha düşük bir eGFR’ye çevirir; kreatinin sabit kalsa bile yaşlanmak sonucu aşağı çeker. Denklem tam da bu bağlamı ekler.
Denklemin girdileri ve ırk katsayısının kaldırılması
Formül şöyle çalışır:
eGFR = 142 × min(Scr/κ, 1)^α × max(Scr/κ, 1)^-1,200 × 0,9938^Yaş × (kadınsa 1,012)
κ değeri kadınlarda 0,7, erkeklerde 0,9’dur. α ise kadınlarda -0,241, erkeklerde -0,302’dir. Scr, serum kreatinini mg/dL cinsindendir; laboratuvar sonucunuz µmol/L ile geldiyse 88,4’e bölerek mg/dL’ye çevirirsiniz, hesaplayıcıdaki birim seçici de bunu otomatik yapar.
Denklemde iki ayrı üstel terim bulunmasının nedeni, kreatinin ile filtrasyon hızı arasındaki ilişkinin tek bir doğrusal eğriyle temsil edilememesidir. Scr/κ oranı 1’in altındaysa min terimi devreye girer ve α üssü kullanılır; oran 1’in üzerindeyse max terimi devreye girer ve sabit -1,200 üssü kullanılır. Pratikte bu, kreatinin κ eşiğinin altındayken ve üzerindeyken filtrasyonun farklı bir hızda değiştiği anlamına gelir; denklem bu kırılmayı tek bir formülde birleştirir.
2009 CKD-EPI ve daha önceki MDRD denklemleri siyahi hastalara ayrı bir çarpan uyguluyordu. NKF-ASN görev gücünün 2021’de yayınladığı bu revizyon o katsayıyı özellikle kaldırdı; artık önerilmiyor. Bu yüzden denklem yalnızca kreatinin, yaş ve cinsiyete ihtiyaç duyuyor, etnik köken sormuyor.
Cinsiyet hâlâ bir girdi, çünkü ortalama kas kütlesi ve dolayısıyla kreatinin üretimi cinsiyete göre farklılık gösteriyor; ırkın kaldırılması cinsiyeti de kaldırmayı gerektirmedi. Bunu somut görmek için aynı kreatinin ve aynı yaşı iki cinsiyette karşılaştıralım: 60 yaşında, kreatinini 1,1 mg/dL olan bir erkekte eGFR 76,9 çıkar ve G2 evresine düşer. Aynı yaş, aynı kreatinin değeriyle bir kadında sonuç 57,5’e iner ve G3a evresine geçer. Girdi tek fark cinsiyet, çıktı bir evre kayıyor.
Hesaplanmış bir örnek: 65 yaşında bir erkek hasta
65 yaşında, erkek, serum kreatinini 1,4 mg/dL olan bir hastayı ele alalım. κ=0,9 ve α=-0,302 kullanılarak denklem 55,8 mL/dk/1,73m² sonucunu verir. Bu, KDIGO’nun G3a evresine karşılık gelir: hafif ila orta derecede azalmış filtrasyon.
Adım adım bakarsak: Scr/κ oranı 1,4/0,9 ≈ 1,556’dır. Bu oran 1’den büyük olduğu için min terimi sabit 1 kalır ve 142 ile çarpılan ilk kısım aynen 142’dir. max terimi ise 1,556’nın -1,200 üssü alınarak yaklaşık 0,589’a düşer. Yaş etkisi 0,9938’in 65. kuvveti alınarak hesaplanır ve yaklaşık 0,667 çıkar. Bu üç sayıyı çarptığınızda, 142 × 0,589 × 0,667, sonuç 55,8’e yuvarlanır. Kadın çarpanı burada devreye girmez çünkü hasta erkektir.
Farklı yaş ve kreatinin kombinasyonlarında sonuç nasıl değişiyor, birkaç örnekle:
| Yaş | Kreatinin | Cinsiyet | eGFR (mL/dk/1,73m²) | Evre |
|---|---|---|---|---|
| 65 | 1,4 mg/dL | Erkek | 55,8 | G3a |
| 40 | 1,0 mg/dL | Erkek | 97,6 | G1 |
| 55 | 120 µmol/L (≈1,36 mg/dL) | Kadın | 46,1 | G3a |
| 72 | 3,5 mg/dL | Erkek | 17,8 | G4 |
Türkiye’deki bazı laboratuvarlar kreatinini µmol/L cinsinden raporladığı için 55 yaşındaki kadın örneği faydalı bir referans: 120 µmol/L değeri 88,4’e bölündüğünde yaklaşık 1,36 mg/dL’ye denk gelir ve denklemden 46,1 çıkar, yine G3a sınırında.
Kendi değerlerinizle hesaplayın
KDIGO evreleri: G1’den G5’e
| Evre | Aralık (mL/dk/1,73m²) | Anlamı |
|---|---|---|
| G1 | ≥90 | Normal veya yüksek |
| G2 | 60-89 | Hafif azalmış |
| G3a | 45-59 | Hafif ila orta derecede azalmış |
| G3b | 30-44 | Orta ila şiddetli azalmış |
| G4 | 15-29 | Şiddetli azalmış |
| G5 | < 15 | Böbrek yetmezliği |
Evreler arttıkça filtrasyon kapasitesi düşer. G1 ve G2, filtrasyonun neredeyse normal olduğu ama başka bir böbrek hasarı belirtisi (örneğin albüminüri) varsa yine de takip gerektiren aralıklardır. G3a ile G3b arasındaki ayrım da rastgele değildir: aynı “orta” bandın içinde iki alt grup tanımlanmıştır çünkü bu aralıktaki hastaların takip sıklığı ve risk profili birbirinden farklıdır. G4’te filtrasyon şiddetli azalmıştır, G5 ise böbreğin kendi başına yeterli filtrasyonu sağlayamadığı, diyaliz veya nakil tartışmasının gündeme geldiği eşiktir.
Tek bir eGFR sayısı bir anlık fotoğraftır, evreler arasındaki geçiş ise zamana yayılan bir eğilimdir. İki farklı tarihte alınan sonuçları karşılaştırmak, tek bir ölçümden çok daha fazla bilgi verir; aynı hastanın bir yıl arayla alınan iki eGFR’si arasındaki fark, tek bir sayının kendisinden çoğu zaman daha anlamlıdır.
Sık yapılan hatalar ve sınırlamalar
Denklem, kararlı bir kreatinin ve ortalama kas kütlesi varsayar. Kreatinin seviyesi henüz denge durumuna ulaşmamışsa, yani akut böbrek hasarı gibi hızlı değişen bir tabloda, sonuç gerçek filtrasyonu yansıtmaz. Kas kütlesi çok yüksek olan bir sporcuda veya kas kaybı yaşamış yaşlı bir hastada da tahmin sapar, çünkü kreatinin üretimi kas kütlesiyle orantılıdır ve denklem bunu bilmez. Gebelikte glomerüler filtrasyon fizyolojik olarak artar ve formül bu değişimi hesaba katmaz. Çocuklarda da bu denklem geçerli değildir; pediatrik tahminler için Schwartz denklemi gibi ayrı formüller kullanılır.
Sonuç, 1,73m² vücut yüzey alanına göre standartlaştırılmıştır; bu, ortalama bir yetişkinin yüzey alanı kabul edilir ve farklı boy kilo kombinasyonlarındaki hastaların sonuçları bu ortak referansa göre karşılaştırılabilir hale gelir. Standardizasyon karşılaştırmayı kolaylaştırır ama denklemin hâlâ bir tahmin olduğu gerçeğini değiştirmez: gerçek filtrasyon hızı, inülin veya iohekzol gibi dışarıdan verilen bir maddenin klerensi ölçülerek doğrudan bulunabilir, ama bu yöntem günlük klinik pratikte nadiren uygulanır çünkü zaman alıcı ve maliyetlidir. Kreatinin bazlı eGFR, bu doğrudan ölçümün pratik bir yerine geçenidir, birebir aynısı değil.
Tek bir düşük eGFR sonucu, tek başına kronik böbrek hastalığı tanısı koydurmaz. KDIGO, anormalliğin (azalmış eGFR ve/veya albüminüri) en az üç ay sürmesini şart koşuyor. Tam bir KBH evrelemesi de yalnızca eGFR’ye değil, idrarda albümin-kreatinin oranına (ACR) da bakar. Bir laboratuvar raporundaki tek bir düşük sayı, hastalığın kanıtı değil, daha fazla inceleme için bir işarettir.
Sıkça sorulan sorular
CKD-EPI 2021 denklemi neden ırk kullanmıyor?
Önceki CKD-EPI (2009) ve MDRD denklemleri siyahi hastalara ayrı bir katsayı uyguluyordu. NKF-ASN görev gücü bu düzeltmenin klinik ve etik gerekçelerini yeniden değerlendirdi ve 2021’de ırktan bağımsız, tek bir formüle geçti. Bugün önerilen sürüm budur ve bu araç da onu uygular.
eGFR sonucum düşükse kronik böbrek hastalığım var mı demektir?
Hayır, tek bir düşük sonuç yeterli değildir. KDIGO tanımına göre böbrek anormalliğinin en az üç ay sürmesi gerekir ve tam değerlendirme idrar albümin-kreatinin oranını da içerir. Tek seferlik bir laboratuvar sonucu, doktorunuzla birlikte yorumlanacak bir başlangıç noktasıdır.
Kreatinin sonucum µmol/L cinsinden geldi, hesaplayıcıda nasıl kullanırım?
Hesaplayıcıdaki birim seçiciden µmol/L’yi işaretlemeniz yeterli, dönüşümü kendisi yapar. Elle hesaplamak isterseniz 88,4’e bölün: örneğin 120 µmol/L, 1,36 mg/dL’ye denk gelir ve 55 yaşında bir kadında bu değer 46,1 mL/dk/1,73m² ile G3a evresine karşılık gelir.
Bu hesaplayıcı çocuklarda veya gebelikte kullanılabilir mi?
Hayır. Denklem, ortalama kas kütlesine sahip yetişkinler için geliştirildi. Çocuklarda Schwartz denklemi gibi ayrı formüller kullanılır, gebelikte ise filtrasyon fizyolojik olarak değiştiği için kreatinin bazlı tahminler güvenilir değildir.
G3a ile G3b arasındaki fark ne kadar önemli?
İkisi de “orta” bant içinde sayılır ama aralarındaki eşik keyfi değildir. G3a, 45 ile 59 arasını kapsar ve filtrasyon hafif ila orta derecede azalmıştır. G3b, 30 ile 44 arasını kapsar ve azalma orta ila şiddetli düzeydedir. Aynı hastanın ardışık ölçümlerinde G3a’dan G3b’ye geçiş, filtrasyonun tek yönde belirgin şekilde gerilediğinin bir işaretidir.